भारतीय शेअर बाजारात गुंतवणूक करणे जितके सोपे आहे, तितकेच शेअर विकताना लागणारे शुल्क समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. अनेक नवीन गुंतवणूकदारांना असे वाटते की शेअर विकताना केवळ ‘ब्रोकरेज’ लागते, परंतु वास्तवात तुम्हाला सरकार, एक्स्चेंज आणि डिपॉझिटरीला विविध प्रकारचे शुल्क द्यावे लागतात. तुम्ही १ शेअर विका किंवा १०००, प्रत्येक व्यवहारावर ठराविक चार्जेस लागू होतात.
या लेखात आपण १ शेअर विकताना लागणाऱ्या सर्व शुल्कांचे सविस्तर विश्लेषण करणार आहोत.
१. ब्रोकरेज (Brokerage Charges)
ब्रोकरेज हे तुमच्या स्टॉक ब्रोकरला (उदा. Zerodha, Groww, Angel One) दिले जाणारे शुल्क आहे.
- डिस्काउंट ब्रोकर्स: हे ब्रोकर्स सहसा डिलिव्हरी (Delivery) ट्रेड्ससाठी ₹० ते ₹२० पर्यंत शुल्क आकारतात. जर तुम्ही ‘झीरो ब्रोकरेज’ प्लॅनमध्ये असाल, तर तुम्हाला ब्रोकरेज द्यावे लागत नाही.
- फुल-सर्व्हिस ब्रोकर्स: हे ब्रोकर्स तुमच्या विक्रीच्या एकूण रकमेवर ०.०१% ते ०.५०% पर्यंत शुल्क आकारू शकतात.
२. डीमॅट डेबिट चार्जेस (DP Charges) – सर्वात महत्त्वाचा खर्च
हा असा खर्च आहे जो अनेक गुंतवणूकदारांना सुरुवातीला समजत नाही. जेव्हा तुम्ही तुमच्या पोर्टफोलिओमधून एखादा शेअर विकता, तेव्हा तो तुमच्या डीमॅट खात्यातून (CDSL किंवा NSDL) बाहेर पडतो. यासाठी DP Charges आकारले जातात.
हे शुल्क प्रति कंपनी (Per Scrip) आणि प्रति दिवस (Per Day) आकारले जाते. साधारणपणे हे शुल्क ₹१३.५० ते ₹१८.५० (+ १८% GST) च्या दरम्यान असते.
३. सिक्युरिटीज ट्रान्झॅक्शन टॅक्स (STT)
हा केंद्र सरकारद्वारे आकारला जाणारा कर आहे. डिलिव्हरी विक्रीवर हा कर विक्रीच्या एकूण किमतीच्या ०.१% इतका असतो. हा कर खरेदी आणि विक्री दोन्ही वेळी द्यावा लागतो.
४. एक्स्चेंज ट्रान्झॅक्शन चार्जेस (Exchange Charges)
तुमचा व्यवहार पूर्ण करण्यासाठी NSE किंवा BSE हे शुल्क आकारतात. हे शुल्क अतिशय कमी असते, साधारणपणे विक्रीच्या रकमेच्या ०.००३% ते ०.००४% दरम्यान असते.
५. सेबी टर्नओव्हर शुल्क आणि स्टॅम्प ड्युटी
- SEBI Charges: शेअर बाजाराचे नियमन करणाऱ्या SEBI कडून प्रति १ कोटी रुपयांच्या व्यवहारावर साधारण ₹१० शुल्क आकारले जाते.
- Stamp Duty: ही प्रामुख्याने खरेदीवर लागते, पण काही राज्यांमध्ये विक्रीवरही नगण्य शुल्क असू शकते.
६. १८% जीएसटी (GST)
ब्रोकरेज, एक्स्चेंज चार्जेस आणि डीपी चार्जेसच्या एकूण बेरजेवर सरकार १८% जीएसटी आकारते.
शुल्काचा प्रत्यक्ष अंदाज (Box Text Chart)
समजा तुम्ही ₹१,००० किमतीचा १ शेअर झेरोधा किंवा तत्सम डिस्काउंट ब्रोकरवर विकला, तर चार्जेस असे असतील:
| शुल्काचा प्रकार | अंदाजित रक्कम (₹) |
| ब्रोकरेज (डिलिव्हरी) | ₹०.०० |
| DP चार्जेस (GST सह) | ₹१५.९३ (सरासरी) |
| STT (०.१%) | ₹१.०० |
| GST आणि इतर टॅक्स | ₹०.१५ |
| एकूण कपात (Total Charges) | ~ ₹१७.०८ |
अधिक वाचा
गुंतवणूकदारांसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
१. कमी व्हॅल्यूचे शेअर्स विकताना काळजी घ्या: जर तुम्ही ₹१० चा १ शेअर विकला, तरी तुम्हाला ₹१५ ते १७ चार्जेस द्यावे लागतील. याचा अर्थ तुम्ही तोट्यात जाल. नेहमी जास्त प्रमाणात शेअर्स विका.
२. इंट्राडे ट्रेडिंग (Intraday): जर तुम्ही शेअर आजच घेऊन आजच विकला, तर DP Charges लागत नाहीत. पण यासाठी तुम्हाला ₹२० प्रति ट्रेड ब्रोकरेज द्यावे लागते.
३. ब्रोकर निवडताना लक्ष द्या: तुमचे व्यवहार मोठे असतील तर कमी डीपी चार्जेस असणारा ब्रोकर निवडा.
निष्कर्ष
शेअर विकताना केवळ नफा पाहू नका, तर त्यातून वजा होणारे चार्जेसही तपासा. विशेषतः डीपी चार्जेसमुळे किरकोळ विक्री महाग पडू शकते. त्यामुळे गुंतवणुकीचे नियोजन करताना या शुल्कांचा विचार करणे फायद्याचे ठरते.
Disclaimer: वरील शुल्क अंदाजित आहेत आणि वेळोवेळी सरकारी नियमांनुसार बदलू शकतात.